Amyloidozy to grupa rzadkich chorób spowodowanych nieprawidłowym fałdowaniem białek, co prowadzi do złożonego procesu odkładania się nierozpuszczalnych, nieprawidłowych włókien amyloidowych w różnych narządach. Nagromadzenie to może prowadzić do zaburzeń czynności zajętej tkanki.
Termin „amyloid” pojawił się w XIX wieku, a systemy klasyfikacji chorób zaczęto opracowywać w latach 70. XX wieku; wówczas wprowadzono takie pojęcia, jak amyloidoza pierwotna, wtórna i dziedziczna. Obecnie zespoły związane z amyloidozą są znacznie lepiej poznane, a Międzynarodowe Towarzystwo ds. Badań nad Amyloidozą (International Society of Amyloidosis – ISA) ujednoliciło zasady nazewnictwa tych schorzeń. Zgodnie z przyjętą konwencją, w której litera „A” oznacza „amyloidozę”, obecne nazewnictwo opiera się na rodzaju białka budującego włókna amyloidowe (np. AL w przypadku amyloidozy związanej z łańcuchami lekkimi).
U ludzi zidentyfikowano 42 różne rodzaje białek tworzących włókna amyloidowe; niektóre z nich występują w postaci układowej, podczas gdy inne obserwuje się w postaci ograniczonej (zlokalizowanej). Do najczęstszych typów amyloidozy należą: amyloidoza związana z łańcuchami lekkimi (AL), amyloidoza związana z białkiem SAA (amyloidem A surowicy –AA) oraz amyloidoza związana z transtyretyną (TTR) – ATTR. Wyróżnia się postać dziką (wild-type) oraz warianty (postacie zmutowane) ATTR.
Amyloidoza AL to dyskrazja plazmocytowa, w której klonalne komórki plazmatyczne wytwarzają nadmiar lekkich łańcuchów immunoglobulin; ulegają one nieprawidłowemu fałdowaniu i odkładają się w różnych narządach w postaci włókien amyloidowych. Amyloidoza AL jest chorobą rzadką, a jej zapadalność wynosi od 5,1 do 12,8 przypadków na 1000000 osobolat.
Na podstawie danych z ubezpieczeń zdrowotnych szacuje się, że chorobowość (częstość występowania) amyloidozy wynosi 40,5 przypadków na milion, co wskazuje na wzrost tego wskaźnika w czasie. Złogi amyloidu mogą występować w różnych narządach, najczęściej jednak obecne są w sercu, nerkach, przewodzie pokarmowym i nerwach obwodowych.
Objawy mogą być niespecyficzne, takie jak zmęczenie i utrata masy ciała, lub wynikać z zajęcia konkretnych narządów, objawiając się m.in. dusznością, obrzękami i zaburzeniami czucia. Choroba ta wiąże się ze znaczną zachorowalnością i śmiertelnością, zwłaszcza w przypadku późnego rozpoznania.
Rozpoznanie amyloidozy AL potwierdza się na podstawie badania zajętej tkanki. Następnie określa się stadium zaawansowania choroby oraz ryzyko, wykorzystując badania obrazowe i laboratoryjne. Pozwala to na ocenę stadium zaawansowania amyloidozy AL, co z kolei przekłada się na rokowanie. Dostępnych jest kilka systemów klasyfikacji. Po ustaleniu rozpoznania i stadium choroby dąży się do jak najszybszego rozpoczęcia leczenia.
Leczenie pierwszego rzutu obejmuje preparaty ukierunkowane na klon komórek plazmatycznych (inhibitory proteasomu w połączeniu z przeciwciałami monoklonalnymi, np. schemat D-VCD, a w niektórych przypadkach chemioterapię wysokodawkową z autologicznym przeszczepieniem komórek krwiotwórczych). Istnieje szereg wytycznych klinicznych określających strategie leczenia amyloidozy AL, w tym konieczność stosowania leczenia wspomagającego. Wyniki leczenia uległy poprawie na przestrzeni dziesięcioleci, jednak wczesny zgon (w ciągu pierwszych 6 miesięcy) u pacjentów z amyloidozą serca wysokiego ryzyka nadal stanowi poważne wyzwanie. Badania retrospektywne wykazują, że całkowity czas przeżycia wynosi 43% po 5 latach od rozpoznania i spada do 27% po 10 latach.
W przypadku amyloidozy AL często dochodzi do opóźnień w diagnostyce, trwających od kilku miesięcy do ponad dwóch lat. Takie opóźnienia w procesie diagnostycznym mogą wynikać ze złożoności objawów i ich nakładania się na obraz kliniczny wielu innych chorób. Często amyloidoza AL nie jest brana pod uwagę w diagnostyce różnicowej. Zanim zostanie postawione właściwe rozpoznanie, pacjenci zazwyczaj konsultowani są przez wielu specjalistów. Opóźnienia w diagnostyce wpływają niekorzystnie na rokowanie pacjentów, zwłaszcza w przypadku zajęcia serca.
Podkreśla to konieczność zwiększenia świadomości na temat objawów związanych z amyloidozą AL oraz opracowania jasnych ścieżek diagnostycznych dla tej choroby.
Amerykańskie Towarzystwo Hematologiczne (ASH) dostrzegło potrzebę opracowania opartych na dowodach naukowych wytycznych dotyczących ścieżki diagnostycznej, która umożliwiłaby szybkie i trafne rozpoznanie amyloidozy AL. Istnieją dane wskazujące na korzyści płynące z takich wytycznych w przypadku chorób rzadkich, gdyż pomagają one hematologom i innym specjalistom, którzy rzadko stykają się z takimi pacjentami.